Boşanma süreci, kadınlar için hem duygusal hem de hukuki açıdan zorlu bir dönemdir. Bu süreçte kadının sahip olduğu hakları bilmesi, olası hak kayıplarının önüne geçmek açısından büyük önem taşır. Anlaşmalı veya çekişmeli olsun, her iki boşanma türünde de kadın belirli haklarını talep edebilir ve koruyabilir. Özellikle Bursa ili Mudanya ilçesinde boşanma aşamasında olan kadınlar için, yerel bir Bursa Mudanya Boşanma Avukatı ile çalışmak bu hakların etkin şekilde kullanılmasına yardımcı olacaktır. Bu yazımızda, güncel Türk Medeni Kanunu ve yargı kararlarına dayanarak, boşanma davasında kadının haklarını anlaşmalı ve çekişmeli dava ayrımıyla birlikte açıklıyoruz.
Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanmada Hakların Kullanımı
Anlaşmalı boşanma davalarında (TMK m.166/3), eşler boşanmanın koşulları üzerinde anlaşarak bir protokol hazırlarlar. Bu protokolde nafaka, velayet, mal paylaşımı, tazminat gibi konular kararlaştırılır. Kadın, anlaşmalı boşanmada haklarını güvence altına almak için protokolde bu hususların adil bir şekilde düzenlenmesini sağlamalıdır. Mahkeme, protokolde yer alan düzenlemelerin kanuna uygun ve kadının menfaatlerini zedelemeyecek şekilde olmasına dikkat edecektir.
Çekişmeli boşanma davalarında ise (TMK m.166/1-2-4), taraflar anlaşamadığı için tüm bu konular mahkeme tarafından karara bağlanır. Kadın, çekişmeli davada nafaka, tazminat, velayet, mal paylaşımı gibi haklarını dava dilekçesinde talep etmeli ve yargılama sırasında savunmalıdır. Hakim, kadının talepleri ve kanunun öngördüğü ölçütler doğrultusunda karar verecektir.
Özetle, boşanma davasında kadının hakları hem anlaşmalı hem de çekişmeli usulde talep edilebilir; anlaşmalı davada karşılıklı mutabakatla, çekişmeli davada ise yargı kararıyla hayata geçirilir.
Aşağıda, boşanma davasında kadının talep edebileceği başlıca haklar başlıklar halinde incelenmiştir:
Nafaka Hakkı (Tedbir, Yoksulluk, İştirak Nafakası)
Boşanma sürecinde ve sonrasında kadının ekonomik olarak güçsüz duruma düşmesini engellemek için nafaka kurumundan yararlanılabilir. Türk Medeni Kanunu’nda üç tür nafaka öngörülmüştür: Tedbir nafakası, yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası. Anlaşmalı boşanmada nafaka miktarları tarafların anlaşmasına bırakılırken, çekişmeli boşanmada hakim, kanunda belirtilen şartlar çerçevesinde nafakaya hükmeder.
- Tedbir Nafakası: Boşanma davası açıldığında, dava süresince kadının ve çocukların geçimini sağlamak amacıyla hakim tarafından tedbir nafakasına hükmedilebilir. Bu nafaka türü, dava devam ederken kadının geçici maddi destek almasına olanak tanır. Tedbir nafakası için kusur şartı aranmaz; yani boşanmaya sebep olan olaylardaki kusur durumu, tedbir nafakası bağlanmasına engel değildir. Hakim, resen (kendiliğinden) de tedbir nafakasına karar verebilir ve bu konuda kadının talebi olmasa bile ekonomik durumu zayıf olan eş ve çocuklar lehine tedbir alır. Tedbir nafakası, boşanma davası kesinleşene kadar devam eder ve kararın kesinleşmesiyle birlikte sona erer veya yeni bir nafaka türüne dönüşür. Örneğin, müşterek çocuklar için dava sırasında bağlanan tedbir nafakası, boşanma kesinleştikten sonra iştirak nafakası olarak devam edecektir.
- Yoksulluk Nafakası: Boşanma kararı verildikten sonra, ekonomik durumu kötüleşecek (yoksulluğa düşecek) olan kadın, eski eşinden yoksulluk nafakası talep etme hakkına sahiptir. Türk Medeni Kanunu m.175 uyarınca, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için uygun miktarda ve süresiz nafaka isteyebilir. Dolayısıyla kadının yoksulluk nafakası alabilmesi için, boşanmada erkeğe göre daha fazla kusurlu olmaması şarttır. Örneğin, tamamen kusurlu (örneğin eşini terk eden veya aldatan) kadın, yoksulluk nafakası alamaz; ancak kusuru daha hafif ise veya eşit kusurlu ise alabilir. Yoksulluk nafakası süresiz olarak bağlanabilir, yani belirli bir süre kısıtlaması yoktur. Ancak kanun, bazı sona erme koşulları öngörmüştür: Nafaka alan kadın yeniden evlenirse veya taraflardan biri vefat ederse nafaka kendiliğinden sona erer. Ayrıca kadının fiilen evli gibi başka biriyle yaşaması veya haysiyetsiz hayat sürmesi durumlarında mahkeme kararıyla nafaka kaldırılabilir. Yoksulluk nafakası, tedbir nafakasından farklı olarak talep edilmediği takdirde hakim tarafından kendiliğinden verilmez; kadın bu hakkı talep etmek zorundadır. Anlaşmalı boşanmada kadın, protokolde yoksulluk nafakası talep edip etmeyeceğini belirler (örneğin belirli bir nafaka miktarında anlaşabilir veya nafaka talebinden feragat edebilir). Çekişmeli boşanmada ise kadın dava sürecinde veya en geç boşanma hükmü kesinleşmeden nafaka talebini mahkemeye sunmalıdır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, yoksulluk nafakası takdir edilirken tarafların sosyal ve ekonomik durumları, kadının gelir elde etme imkanı ve erkeğin ödeme gücü gibi kriterler dikkate alınır.
- İştirak Nafakası (Çocuk Nafakası): İştirak nafakası, boşanma sonrasında müşterek çocukların velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn tarafından, çocukların bakım ve eğitim giderlerine katkı amacıyla ödenen nafakadır. Türk Medeni Kanunu m.182/2’ye göre, velayet kendisine verilmeyen eş, müşterek çocuğun giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Uygulamada, eğer çocukların velayeti anneye bırakılırsa, baba çocukların masraflarına katkı için iştirak nafakası ödemekle yükümlü olacaktır. Kadın, velayeti aldığı takdirde çocuklar için babadan iştirak nafakası talep edebilir. Bu nafaka, çocuğun ihtiyaçları ve babanın maddi gücü göz önünde bulundurularak hakim tarafından belirlenir. İştirak nafakası, çocuğun ergin olmasına (18 yaşına) veya eğitim devam ediyorsa eğitimin makul bir süre bitimine kadar devam eder. Anlaşmalı boşanmada, taraflar çocukların nafakası konusunda anlaşarak protokolde aylık bir tutar belirleyebilirler. Çekişmeli boşanmada ise hakim, çocuğun üstün yararını gözeterek uygun bir nafaka miktarına hükmedecektir. İştirak nafakası da talep edilmişse boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte hükmedilir; boşanma davası devam ederken çocuk için ödenen tedbir nafakası, karar sonrası iştirak nafakasına dönüşür.
Nafaka miktarları, tarafların gelir durumu ve ihtiyaçlarına göre belirlenir. Yargıtay, nafaka takdir edilirken enflasyon oranlarının ve hayat pahalılığının da dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir. Nafaka ödemeleri düzenli yapılmazsa, kadın icra yoluyla birikmiş nafakaları tahsil edebilir. Mahkeme kararına rağmen nafaka ödemeyen eş hakkında, İcra İflas Kanunu m.344 gereği üç aya kadar tazyik hapsi (nafaka hapsi) uygulanması da mümkündür. Bu nedenle, nafaka hükmü ciddiye alınmalı ve düzenli ödenmelidir.
Velayet Hakkı ve Çocukla Kişisel İlişki
Evlilik birliğinin sona ermesi, ortak çocukların velayetinin kime verileceği ve diğer ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki (görüşme düzeni) konularını gündeme getirir. Kadının velayet hakkı, özellikle küçük yaşta çocuklar varsa, uygulamada çok güçlüdür. Mahkeme, velayet konusunda karar verirken çocuğun üstün yararını en önemli ölçüt olarak alır. Bu kapsamda tarafların ekonomik durumu, yaşam tarzları, alışkanlıkları, sağlık durumları, sabıka kayıtları, evlilik süresince çocuk bakımına verdikleri önem ve varsa çocuğun kendi isteği gibi pek çok unsuru değerlendirir. Genel eğilim, eğer çocuğun babaya verilmesini gerektiren özel bir neden yoksa, çocuğun anneye bırakılmasıdır. İstatistiklere göre Türkiye’de boşanma davalarının %75’inde velayet anneye verilmektedir, yalnızca %25’inde baba velayet almaktadır. Özellikle okul öncesi yaşlarda annelerin bakımının çocuk için vazgeçilmez olduğu kabul edilir. Annenin akıl sağlığında ciddi bir problem olmaması, çocuğa karşı ağır ihmal veya kötü muamele yapmamış olması gibi durumlarda velayet hakkı çoğunlukla kadına verilir. Ancak tarafların anlaşması halinde veya çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa, velayet babaya da verilebilir. Anlaşmalı boşanmalarda taraflar velayetin kimde kalacağını protokolde kararlaştırabilirler; hatta son yıllarda Yargıtay’ın içtihatları ışığında, anne ve babanın rızasıyla ortak velayet uygulaması da mümkün hale gelmiştir (2017 sonrası bazı kararlarla ortak velayetin kamu düzenine aykırı olmadığı kabul edilmiştir). Çekişmeli davada ise hakim, tüm delilleri değerlendirerek velayeti anneye veya babaya tevdi eder.
Velayet annenin olmadığı (yani çocuğun babada kaldığı) durumlarda dahi kadının çocukla kişisel ilişki kurma hakkı vardır. Türk Medeni Kanunu m.323-324 uyarınca, velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocukla görüşme ve kişisel ilişki kurulmasını mahkemeden talep edebilir. Kişisel ilişki düzenlemesi, çocuğun duygusal ve psikolojik gelişimini gözeterek, anne ve babasıyla bağlarını sürdürmesini sağlayacak şekilde yapılır. Mahkeme, boşanma kararında velayeti kime verirse versin, diğer ebeveyn ile çocuk arasında uygun bir görüşme takvimi belirler. Örneğin, anneye verilen velayet halinde baba için; veya babaya verilen velayet halinde anne için, hafta sonları veya belirli tatil dönemlerinde çocuğu görme, birlikte vakit geçirme imkanı tanınır. Kararda, kişisel ilişkinin gereklerinin yerine getirilmemesi halinde velayetin değiştirilebileceği uyarısı da yapılır (TMK m.182). Bu uyarı, çocuğun menfaatine aykırı davranışların önüne geçmek içindir; örneğin velayet kendisinde olan taraf, mahkemenin belirlediği görüşme günlerinde çocuğu diğer ebeveyne göstermemekte direnirse, mahkeme uyarıyı dikkate alarak velayeti değiştirebilir.
Kadın, çocuğun kendisine gösterilmemesi gibi bir durumla karşılaşırsa çocuğun teslimini talep etme hakkına da sahiptir. Yeni yasal düzenlemelere göre (İcra ve İflas Kanunu’nda yapılan değişiklikler ile), çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının icrası artık icra daireleri yerine Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri birimleri aracılığıyla yerine getirilmektedir. Bu sayede, çocuk teslimi işlemleri daha hassas ve çocuğun psikolojisini gözeten bir yöntemle yapılmaktadır.
Özetle, kadın velayet hakkını almak için mahkemede iddialarını ve çocuğun yararına olan durumu ortaya koyabilir; velayet verilmediği takdirde ise çocuğunu belli aralıklarla görme, onunla vakit geçirme hakkını hukuken güvence altına alabilir. Anlaşmalı boşanmalarda bu hususlar eşlerin protokolünde ayrıntılı şekilde düzenlenmeli, çekişmeli boşanmalarda ise kadın talep etmese bile hakim zaten çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair bir karar almak zorundadır (hakim, kamu düzeni ve çocuğun menfaati gereği bu konuyu re’sen değerlendirir). Boşanma sürecinde bir Mudanya boşanma avukatı ile çalışan kadınlar, çocuğun velayeti ve görüş günleri konusunda en ideal sonucun alınması için gerekli hukuki desteği alarak ilerleyebilirler.
Mal Paylaşımı (Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi)
Evlilik içinde edinilen malların paylaşımı, boşanma davalarında kadının önemli haklarından biridir. Türk Medeni Kanunu, eşler arasında yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimini kabul etmiştir (TMK m.202). Eğer evlilik öncesinde farklı bir mal rejimi sözleşmesi yapılmadıysa, boşanma halinde bu yasal rejim uygulanır. Edinilmiş mallara katılma rejimi, evlilik süresince eşlerin emek ve gelirleriyle elde ettikleri malların, boşanma durumunda yarı yarıya paylaşılmasını öngörür. Başka bir deyişle, kadın evlilik boyunca edinilen tüm mal varlığının yarısını talep etme hakkına sahiptir.
Edinilmiş mal kavramı, eşlerin evlilik süresince karşılığını vererek (çalışarak veya gelirlerini kullanarak) edindiği taşınır ve taşınmaz malları, birikimleri, ücret gelirlerini vb. kapsar. Örneğin, evlilik devam ederken satın alınan bir ev, araba, birikmiş para, aile konutu olarak kullanılan ev (kocanın adına olsa bile, evlilik içinde alınmışsa) edinilmiş mal kapsamındadır. Kişisel mal kavramı ise, evlilik öncesi mevcut olan malvarlığını veya evlilik sırasında miras kalan ya da bağış yoluyla elde edilen malvarlığını ifade eder. Kanuna göre, eşlerden birine miras kalan mallar veya hediye edilen değerler edinilmiş mal değildir; bunlar o eşin kişisel malı sayılır. Dolayısıyla kadın, kocasına anne-babasından miras kalan bir evi ya da kocanın evlilikten önce sahip olduğu bir malı paylaşmayı talep edemez. Aynı şekilde, kadının evlilik öncesinde sahip olduğu ziynet eşyaları, taşınmazlar veya kendisine hediye edilen mallar üzerinde kocanın bir hakkı yoktur. Özellikle düğünde takılan takılar konusunda Yargıtay’ın yerleşik içtihatı, kime takılırsa takılsın, tüm takıların kadına ait kişisel mal sayıldığı yönündedir. Yani düğünde kadına veya erkeğe takılan ziynet eşyaları kadına ait kabul edilir ve kadın boşanma davasında bu ziynetlerin iadesini isteyebilir.
Kadın, mal paylaşımından doğan alacak haklarını kullanırken bazı usuli noktalara dikkat etmelidir. Mal paylaşımı (mal rejimi tasfiyesi) davası, boşanma davasıyla birlikte istenebileceği gibi, çoğunlukla boşanma hükmü kesinleştikten sonra ayrı bir dava olarak da açılır. Zira mahkeme, boşanma davası sürerken kural olarak mal rejiminin tasfiyesini yapmaz; önce boşanmaya karar verilir, mal rejimi ise eşlerin talebine bağlı olarak ya boşanma kararıyla birlikte, ya da en pratik şekilde boşanmadan sonra ayrı bir dava ile çözümlenir. Kadın, evlilik birliği içinde edinilmiş malların tespiti için mümkünse deliller toplamalı (tapu kayıtları, araç kayıtları, banka hesap dökümleri vs.) ve hak ettiği payı alabilmek için dava süresi içinde bu hakkını talep etmelidir. Paylaşım yapılırken, her eşin katkı payı ve edinilmiş mal değeri hesaplanır, borçlar düşülür ve kalan değerler eşit olarak bölünür. Kadın ev hanımı olsa bile, kanun gereği ev içi emeği ve katkısı göz önünde bulundurularak edinilmiş mallara katılma alacağı hesaplanır.
Anlaşmalı boşanmalarda eşler aralarında mal paylaşımını da anlaşmayla çözebilirler. Örneğin, mal paylaşımına ilişkin protokol yaparak kimin hangi malı alacağını kararlaştırabilir veya biri diğerine belirli bir tazminat ödeyerek mal rejimini tasfiye edebilir. Ancak bu tür anlaşmalar çok teknik olabildiğinden, bir boşanma avukatının rehberliğinde hazırlanması önerilir. Çekişmeli boşanmada ise mal paylaşımı genellikle boşanma sonrasına bırakıldığı için, kadın boşanma davası bittikten sonra 10 yıllık zamanaşımı süresi içinde mal paylaşım davası açabilir (6098 sayılı TBK m.146’ya göre genel alacak zamanaşımı). Bu davada kadın, evlilik içinde edinilen malların yarısını talep ederek hesaplama yapılmasını ister. Aile konutu şerhi gibi koruyucu önlemler de mal kaçırılmasını önlemek için önemlidir: Boşanma davası devam ederken, eğer aile konutu tapuda koca üzerine kayıtlıysa, kadın tapuya aile konutu şerhi koydurarak evin kocası tarafından habersiz satılmasını engelleyebilir. Bu da kadının, özellikle barınma hakkını korumak adına önemli bir haktır.
Özetle, mal paylaşımı kapsamında kadın, edinilmiş malların yarısını talep edebilir ve bu hak kanun tarafından korunur. Kişisel mallar ise paylaşım dışı bırakılır. Boşanma sürecine giren kadınların, mal rejimi haklarını zamanında ve doğru şekilde kullanmaları için hukuki danışmanlık alması, ileride maddi kayıpların önüne geçecektir.
Maddi ve Manevi Tazminat Hakkı
Boşanma davasında, kusursuz veya daha az kusurlu olan kadının, boşanmanın getirdiği zararlara karşı tazminat talep etme hakkı vardır. Türk Medeni Kanunu m.174, iki tür tazminat öngörmüştür: Maddi tazminat ve manevi tazminat.
- Maddi Tazminat: Evliliğin boşanma ile sona ermesi sonucu kadının mevcut veya ileride doğması beklenen menfaatleri (çıkarları) zarar görmüş olabilir. Örneğin, boşanma nedeniyle kadının ekonomik olarak daha düşük bir hayat standardına düşmesi, evlilik dolayısıyla beklediği kariyer veya finansal desteği kaybetmesi maddi zarara örnek gösterilebilir…
- Manevi Tazminat: Boşanmaya yol açan olaylar kadının manevi dünyasında derin yaralar açmış olabilir. Örneğin kadına şiddet uygulanması, aldatma (zina) durumu, ağır hakaret ve onur kırıcı davranışlar…
Kadının Korunması ve Şiddet Durumlarında Alınabilecek Önlemler (6284 Sayılı Yasa)
Boşanma sürecinde veya öncesinde kadının maruz kaldığı aile içi şiddet veya tehdit durumları, ayrı bir hukuki koruma mekanizmasını gerektirir. Bu noktada 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, kadının korunması için güçlü tedbirler öngörmektedir…
- Uzaklaştırma Kararı (Önleyici Tedbir): Şiddet uygulayan kocanın veya aile bireyinin, kadının bulunduğu konuttan derhal uzaklaştırılması…
- Yaklaşmama ve İletişim Yasağı: Tedbir kararı, erkeğin telefon, mesaj, sosyal medya gibi araçlarla kadına ulaşmasını engellemeyi…
- Aile Konutunun Kadına Tahsisi: Mahkeme, gerekli görürse müşterek konutun kadına ve çocuklara tahsis edilmesine…
- Geçici Maddi Yardım ve Destek Tedbirleri: Eğer kadın ekonomik açıdan zorluk içindeyse, hakim 6284 sayılı yasa uyarınca geçici maddi yardım…
- Kimlik ve Adres Gizlenmesi: Gerekli durumlarda kadının ve çocukların kimlik bilgilerinin ve adres bilgilerinin gizlenmesi…
Sonuç
Boşanma davasında kadının hakları, nafaka, velayet, mal paylaşımı, tazminat ve gerektiğinde koruma tedbirleri gibi pek çok unsuru bünyesinde barındırır. Kadın, hem anlaşmalı boşanmada karşı tarafla uzlaşma yoluyla haklarını güvenceye alabilir, hem de çekişmeli boşanmada mahkeme kararı ile bu haklarını elde edebilir…